Esma Sultan Yalısı, Ortaköy Camii’nin yanında yer alan, adını Sultan Abdülaziz’in kızı Esma Sultan’dan alan tarihî bir Boğaziçi yapısıdır. Selman Can’ın arşiv çalışmasına göre yapı, 1849’da sarraf Maksud tarafından yeniden inşa edilmiştir; yaygın kaynaklar ise 1870’leri ve Sarkis Balyan’ı işaret eder. 1975’teki yangından sonra yalnızca dış duvarları kalan yalı, 2001’de cam ve çelik iç yapısıyla yeniden açılmıştır.

Boğaziçi, yalnızca iki kıtayı ayıran bir su yolu değil; Roma, Bizans ve Osmanlı medeniyetlerinin kentsel hafızasını kıyılarında barındıran büyük bir tarihsel metindir. Bu metnin en dikkat çekici cümleleri de yalılar ve sahil saraylarıdır.

İstanbul’da bazı yapılar, geçirdikleri yıkımlarla da şehrin hafızasını yazar. Ortaköy kıyısındaki Esma Sultan Yalısı, Boğaziçi’nde bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Bir Ermeni sarrafın evi, bir hanedan mülkü, tütün ve kömür deposu ve yangın harabesi olduktan sonra çağdaş bir kültür mekânına dönüşen yapı, her döneminin izini duvarlarında taşır. Yalı, Beşiktaş’ın Ortaköy semtinde, Ortaköy Camii’nin hemen yanında yer alır.

Esma Sultan Yalısı Tarihçesi: Sarraf Maksud’dan Hanedana

18. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı’nın yönetim merkezi Tarihî Yarımada’dan Boğaziçi kıyılarına kaymaya başladı; Dolmabahçe, Çırağan ve Yıldız sarayları Beşiktaş-Ortaköy aksını imparatorluğun yeni güç merkezi hâline getirdi. Ortaköy Meydanı ile sahil hattının kesiştiği noktada yer alan yalı, Boğaz’ın Anadolu yakasına ve köprüye uzanan geniş bir manzaraya sahiptir.

Selman Can’a göre Ortaköy’de yaşayan Ermeni sarraf Maksud, 1848 yangınında harap olan yalısının yerine bugünkü yapıyı yaptırdı ve 1849’da rıhtım izni aldı. Maksud’un 1859’daki ölümünden sonra yalıyı oğlu Simon Bey kullandı; yapı bu yüzden “Sarraf Simon Bey’in yalısı” olarak da anıldı.

Can, yalının geniş cephesinin denize değil, kıyıya dik biçimde yönelmesini de baniyle ilişkilendirir. Ona göre gayrimüslimlerin yalıları dönemin düzeninde denize dönük geniş cepheli inşa edilmiyordu.

Mimar Kim? Balyan Tartışması ve Yapının Ölçüleri

Birçok kaynak yalıyı 1873-1877 arasına tarihler ve Sarkis Balyan’ın eseri olarak gösterir; Esma Sultan’a düğün hediyesi verildiği de sıkça yazılır. Selman Can ise yapının mimarının bilinmediğini, Balyan iddiasının tarihsel verilerle uyuşmadığını savunur. Yapı neoklasik üslubu, üçgen alınlıkları ve ritmik pencere dizileriyle dikkat çeker. Dışı kâgir, içi ahşap olduğu da aktarılır.

Balyan ekolüne atfedilen bu yaklaşımın, geleneksel ahşap Boğaziçi mimarisinden ayrılarak neoklasik ve barok üslupların anıtsal etkisini sahile taşıdığı anlatılır. Deniz cephesindeki geniş ana salonun yapının görsel merkezini oluşturduğu da aktarılır.

Kaynaklarda yalının özgün hâli için şu ölçüler aktarılır: yaklaşık 2.226 m² arsa, 31,5 metre genişliğinde ana kütle, 3,80 metre yüksekliğinde zemin kat, 6,80 metre yüksekliğinde birinci kat, 18-21 oda ve iki anıtsal sofa, 68-80 cm kalınlığında kâgir dış duvarlar. Deniz cephesindeki ana salonun üç yüksek pencereli bir çıkma ve üçgen alınlıkla öne çıktığı da anlatılır.

Güncel satılık ve kiralık yalı portföylerini inceleyin

Yalıya Adını Veren Esma Sultan Kimdir?

Osmanlı tarihinde bu adı taşıyan birkaç sultan vardır ve hikâyeleri sıkça karışır:

Yalıya adını veren Esma Sultan, 1889’da Çerkes Mehmed Paşa ile evlendi ve 1899’da genç yaşta öldü. Can’a göre II. Abdülhamid, yalıyı 1900’de Hazine-i Hassa aracılığıyla satın alarak onun oğullarına tahsis etti. Aynı çalışmaya göre Esma Sultan bu yalıda hiç yaşamadı; bazı kaynaklar ise yalının ona düğün hediyesi verildiğini yazar.

Depodan Harabeye: Yalının 20. Yüzyılı

Hanedanın yurt dışına çıkarılmasının ardından 1924’te satılan yalı, tütün deposu olarak kullanıldı. 1918’den itibaren bir dönem Rum okulu olarak kullanıldığı da aktarılır. 1952’de yalıyı alan Saffet Baştımar, üst katı marangozhane, alt katı çelik ve kömür deposu olarak kiraya verdi. 1 Mart 1975’te çıkan yangında ahşap bölümler ve çatı yok oldu, geriye yalnızca kâgir dış duvarlar kaldı.

Efsaneler ve Rivayetler

Yangından sonra yıllarca kapkara bir iskelet olarak bekleyen yapı, çeşitli şehir efsanelerine konu oldu. En bilineni, 1778 doğumlu Esma Sultan’ın ruhunun geceleri yalının pencere oyuklarında dolaştığı rivayetidir; oysa bu Esma Sultan, yalının yapımından önce ölmüştür. Boş kaldığı dönemlerde geceleri içeriden piyano sesine benzer yankılar duyulduğu da anlatılır. Bu hikâyelerin tarihî bir dayanağı yoktur, ama yalının hafızasının parçası hâline gelmiştir.

Harabe hâlindeki siyah iskeletin yıllarca Boğaz’da görünür kalması, bu anlatıların yayılmasına katkıda bulundu.

Cam Kutu: 2001 Restorasyonu

Marmara otel grubu kalıntıyı 1990’larda satın aldı. Gökhan Avcıoğlu ve GAD Mimarlık’ın projesinde tarihî duvarlar güçlendirilerek korundu, içlerine duvarlara dokunmayan cam ve çelik bir yapı yerleştirildi. Eski ile yeni arasındaki bu karşıtlık, projenin temel fikridir. Yapı 2001’de etkinlik mekânı olarak açıldı; proje aynı yıl Ağa Han Mimarlık Ödülü kısa listesine girdi.

Projede eski ahşap bölümleri taklit etmek yerine, Venedik Tüzüğü’nün ilkeleriyle uyumlu olarak yeninin eskiden ayrılması tercih edildiği aktarılır. Kalın tarihî duvarların, içerideki cam yapı için bir güneş kırıcı işlevi gördüğü de belirtilir.

Günümüzde Esma Sultan Yalısı

Bugün The Marmara Esma Sultan adıyla etkinlik mekânı olarak hizmet veren yalı, İstanbul Caz Festivali ve İstanbul Müzik Festivali konserlerine de ev sahipliği yapmıştır. Düğün ve özel etkinlikler için tercih edilen adreslerden biri olduğu, “İstanbullu Gelin” ve “Pis Yedili” dizilerine, Orlando Bloom’un rol aldığı Magnum reklamına mekân olduğu da aktarılır.

Duvarlarda Saklı Hafıza

Esma Sultan Yalısı, yıkımın da bir mirasa dönüşebileceğini gösteren en güçlü Boğaz hikâyelerinden biridir. Yangından kalan duvarları ve içlerine yerleşen camıyla geçmiş ile bugünü yan yana tutar.

Geçirdiği her yıkımı mimari belleğinde taşıyan yalı, geçmişin silinmeden modern bir vizyonla nasıl yeniden yorumlanabileceğinin çarpıcı bir örneği olarak Boğaziçi’ni süslemeye devam ediyor.

Ortaköy ve Boğaz hattında satılık yalı veya kiralık yalı seçeneklerini değerlendirenler için doğru portföye erişim ve doğru yönlendirme belirleyici rol oynar. Space İstanbul olarak, 20 yılı aşkın sektör deneyimimiz ve 40’a yakın danışman kadromuzla yatırımcı ve alıcılara rehberlik ediyoruz. Size özel yalı portföylerimizi değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Güncel satılık ve kiralık yalı portföylerini inceleyin

Sıkça Sorulan Sorular

Esma Sultan Yalısı nerede?

Yalı, Beşiktaş’ın Ortaköy semtinde, Ortaköy Camii’nin hemen yanında yer alır.

Yalıyı kim yaptırdı?

Selman Can’ın çalışmasına göre yapı 1849’da sarraf Maksud tarafından yaptırılmıştır. Yaygın kaynaklar ise 1870’leri ve Sarkis Balyan’ı işaret eder.

Esma Sultan bu yalıda yaşadı mı?

Selman Can’a göre hayır. II. Abdülhamid yalıyı onun ölümünden sonra, 1900’de oğullarına tahsis etmek üzere satın almıştır. Başka kaynaklarda düğün hediyesi olduğu da yazılır.

Yalıya ne oldu?

1 Mart 1975’teki yangında ahşap bölümleri yok oldu, dış duvarları ayakta kaldı. 2001’de cam ve çelik iç yapıyla etkinlik mekânı olarak açıldı.

Ortaköy çevresinde satılık yalı seçenekleri için kiminle görüşebilirim?

Ortaköy ve Boğaz hattındaki güncel satılık yalı seçenekleri için Space İstanbul ile iletişime geçebilirsiniz.

#EsmaSultanYalısı #Ortaköy #BaştımarYalısı #BoğaziçiYalıları #TarihiYalı #SatılıkYalı #KiralıkYalı #SpaceIstanbul